વડગામ તાલુકાના જળસ્ત્રોતો ….

[ વડગામ તાલુકાના જળસ્ત્રોતો બાબત વડગામ.કોમ વેબસાઈટ ઉપર માહિતી એકત્ર કરવાનું ચાલુ છે …જેમ જેમ માહિતી ઉપલબ્ધ થઈ રહી છે તેમ તેમ આ પેજ ઉપર અપડેટ કરવામાં આવી રહી છે આપની પાસે પણ વડગામ તાલુકાના જળસ્ત્રોતો બાબત કોઈ વિશેષ માહિતી કે ફોટોગ્રાફ્સ ઉપલબ્ધ હોય તો વડગામ.કોમ ને મોકલી આપવા વિનતી છે …આ પેજ સતત અપડેટ થઈ રહ્યું છે ….આપ વડગામ.કોમ ને માહિતી ઈમેલ : myvadgam@gmail.com અથવા 9429407732 ઉપર વોટસએપ કરી શકો છો  ]

 

પાણીને લગતું કોઈ પણ અર્થપૂર્ણ અન્વેષણ અથવા સંશોધન વડગામ તાલુકા માટે અત્યંત ઉપયોગી અને લાભદાયી પુરવાર થઈ શકે છે. આવું સંશોધન પાયાનું હોય, વ્યહવારુ હોય કે પછી રોજીંદી બાબતોને લાગતું હોય, તો પણ તે લાભદાયી છે; કારણ કે આપણું મુખત્વે કૃષિપ્રધાન અર્થાતંત્ર મહદઅંશે પાણી પર નિર્ભર છે.

પાણી સબંધી પાયાના સંશોધન થકી આપણે પાક-પાણી-જમીન-હવામાનની જે સમગ્ર વ્યવસ્થા છે તેને વધુ સારી રીતે સમજી શકીએ. એનાથી આપણને નવા વિચારો અને નવી કાર્યયોજનાઓ સૂઝી આવશે. જેની મદદથી આપણે હાલની મર્યાદાઓમા રહીને પણ વધુ પ્રમાણમા માહિતી એકત્ર કરી શકીશું. પાયાની માહિતી થકી આપણને પાણી ની સમસ્યાને દૂર કરવાની રજૂઆત આર્થે બળ મળશે એનો લાભ તરત જ ન મળે એવું પણ બને.

આજના યુગમાં હાઈડ્રોલિક્સ અને સોઈલ મિકેનિકસ જેવી આધુનિક અભ્યાસ ની વ્યવહારૂ વિદ્યાશાખાઓ છે, એમાં પાયાનું સંશોધન અને તેમનો અભ્યાસ ખૂબ મહત્વના બનતા જાય છે. આ ક્ષેત્રમા આપણે હજુ લાંબી મજલ કાપવાની છે.. સમગ્ર વ્યવસ્થાની પાયાની બાબતોની વધુ સારી સમજણ અને સારી ઈજનેરી વિદ્યા થકી આપણે જરૂરી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકીએ. જે જ્ઞાન આપણે પ્રાપ્ત કરીએ એનો વ્યવહારમ અમલ કેવી રીતે કરવો એ દિશામાં આપણી મુખ્ય ચિંતા વ્યહવારૂ સમસ્યાનો ઉકેલ કેવી રીતે લાવવો તે વિશે છે.

વડગામ તાલુકો ૧૧૦ ગામોનો બનેલો વિશાળ ક્ષેત્રફળ ધરાવતો તાલુકો છે પણ સિચાઈ ની સગવડ નથી. મોકેશ્વર ડેમ વડગામ તાલુકામાં આવેલ હોવા છતાં તેના પાણી ની સિચાઈ નો લાભ ખેરાલુ, સિધ્ધપુર અને પાટણ તાલુકાના ગામોને મળે છે વડગામ તાલુંકાને પુરતો લાભ મળતો નથી. તળાવોનો પ્રકારો તેની ભેજ સંગ્રહ કરવાની લક્ષ ણીક્તાઓ, અમલમાં હોય એવી સિંચાઇ અને એમાં સુધારાવધારાની ગુંજાશ, આંતરિક જળ વ્યહવાર વગેરે જરૂરી માહિતી એકત્ર કરવાનું અને તે માટેની યોગ્ય પધ્ધતિ વિકસાવવાનું અત્યારથી શરૂ કરી દેવું એ ડહાપણભર્યું લેખાશે. આવનારા વર્ષો માં તાલુકાની વસ્તી કેટલી હશે ? ત્યારે પાણી અને ખોરાકની જરૂરિયાત કેટલી હશે ? આ જરૂરીયાત કેવી રીતે સંતોષાશે ? આ બધાની આપની સૃષ્ટિ ની સમતુલા (ઇકોલોજી) પર શી અસર પડશે .? એ વિષે અટકળો કરવી જોઈએ. કેટલાક પ્રશ્નો પર આપણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકીએ અને તેમના ઉકેલ માટેના ઉપાયો આત્યારથી વિચારી શકીએ એ મહત્વનું છે.

બધી જ વિકાસલક્ષી યોજનાઓ માટે રોજ-બ-રોજની માહિતીનું એકત્રીકરણ જરૂરી છે. આવી માહિતી ભેગી કરવી એ કામ ખાસ આકર્ષક કે રોમાંચક ભલે ન લાગે, પણ આવી માહિતી અત્યંત જરૂરી લાગે છે .જો આવી માહિતી આપણી જોડે ન હોય તો યોજનાનું આયોજન અને તેનો અમલ આડે પાટે ચડી જાય.

ચોમાસાની ઋતું માં વરસાદી પાણી થી ભરાયેલ કર્માવાદ તળાવનું નયનરમ્ય દ્રશ્ય

ચોમાસાની ઋતું માં વરસાદી પાણી થી ભરાયેલ કર્માવાદ તળાવનું નયનરમ્ય દ્રશ્ય

કરમાવાદ ને બાદ કરતા મોટા કુદરતી સરોવરો વડગામ તાલુકામાં બહુ સંખ્યામાં નથી, મધ્યમ કક્ષાના કેટલાક સરોવરો જેવા કે ફતેગઢ નું બ્લાસર તળાવ, મગરવાડા નું તળાવ, વડગામ નું સમશેર સાગર વગેરે ગણી શકાય તો નાના કદના તો અસંખ્ય હશે..? ચોમાસાની ઋતુમાં વડગામ તાલુકાના આ સરોવરમાં કેટલા પાણી નો આવરો હશે ? કેટલું પાણી ભરાતું હશે? કેટલા સમયમાં સુકાતા હશે ઉપરાંત આ સરોવરો નો પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા એ જાણવાનો પણ પ્રયાસ કરવો પડશે. આ બધા સરોવરોનું સ્થાનિક મહત્વ છે એ દિશામાં પણ વિચારવું પડશે. પાણીનો સંગ્રહ કરવા અને પાણીનો પ્રવાહનું નિયમન કરવાની દ્રષ્ટિએ પણ આપણા કુદરતી અને કુત્રિમ સરોવરો તેમજ આપણે બાંધેલા જળાશયો એ વધારે મહત્વના છે.. આપણા સામાજિક અને ભોતિક પર્યાવરણને અનુકૂળ આવે એ રીતે જમીન ધોવાણ અને નદી-તળાવો-બંધો વગેરેમાં થતો માટીનો ભરાવો એ બધા પર નિયંત્રણ લાવનારી પદ્ધતિઓ જો આપણે વિકસાવી શકીએ તો તેના ઘણા લાભ છે , ખરેખર તો એ આપણી તાતી જરૂરિયાત છે .
વડગામ તાલુકાના જલોત્રા ગામની પહાડીઓ માં આવેલું એટલે કે ટુંડેશ્ચરના ભાંખરાથી ગુરૂના ભાંખરા સુધી વિસ્તરેલું અને આશરે ૫૦૦ એકરમાં ફેલાયેલું વિશાળ કરમાવાદ તળાવ અનેક રહસ્યમય અને રસપ્રદ ઘટનાઓ ઈતિહાસના પાને ધરબીને બેઠું છે એટલું જ નહિ વડગામ તાલુકાની ભૂગર્ભ જળ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં આશીર્વાદરૂપ બની શકે એમ છે…કુદરતી ઘટનાકર્મના લીધે તળાવ એના નૈસર્ગિક જળ સ્ત્રોતો ગુમાવી ચૂક્યું છે સાથે જનજાગૃતિના અભાવે કુદરતી રીતે નિર્માણ પામેલા વિશાળ તળાવનો વડગામ તાલુકામાં સિચાઈ હેતુ કોઈ જ નક્કર પ્રયાસો , ટેકનીકલ વિગતો કે અન્ય મહત્વપૂર્ણ માહિતીનો અભાવ આજ સુધી નડતો રહ્યો છે. રજૂઆત કરવી તો પણ શું કરવી ? કેવી રીતે કરવી ? કોઈ પ્રોજેકટ રીપોર્ટ આજ દિન સુધી તૈયાર થયો હોય એવું ધ્યાને નથી…હવામાં વાતો ના ગુબ્બારા ઉડતા રહે છે. વડગામ પંથકમાં માં ઘણા એવા તળાવ છે જેના નૈસર્ગિક સૌન્દર્ય ને જાળવી તાલુકાની ભૂગર્ભ જળ ની સમસ્યા કંઇક અંશે હળવી કરી શકાય. પણ પણ સાર્વજનિક વિકાસના કામોમાં વિચાર કરવાનો સમય કોની પાસે છે ? એ પણ કડવું સત્ય છે. જુથવાદ અને થૂંકવાદનો વિકાસ સરવાળે નુકશાન કર્તા છે.અમુક જાણકાર વર્ગ એવું પણ માની રહ્યા છે કે કર્માવાદ માં વરસાદ નું પર્વતો નું જ કુદરતી પાણી ચોમાસામાં ભરાય તે જ સત્ય …બાકી આવી વિશાળ જગ્યા માં છૂટું પાણી ભરવું અવાસ્તવિક અને સમજણ વિનાનો રાજકીય નારો જ રહેછે… સમુદ્ર લેવલ થી વધુ ઉંચાઈ અને લિફ્ટ પદ્ધતિ થી પાણી ભરવું …તેના કરતાં વડગામ તાલુકા માં વચ્ચે નહેર જેવું કૈક વધુ વાસ્તવિક જણાય… અને પાણી નો સુચારુ ઉપયોગ થાય…આ બધું પણ. વરસાદ ની નિયમિત જરૂર તો ખરીજ….પાણીની ઉપલબ્ધિની સમસ્યા, જેને વિશે આપણે વાત કરી રહ્યા છે, તે મુખ્ય પ્રશ્ન સાથે આ બધી બાબતોને શું લેવા દેવા, એની સાથે આ બધાનેં શો સબંધ એવો કોઈ પ્રશ્ન ઊભો કરે એ સમજી શકાય તેમ છે…

વડગામ તાલુકામાં જ્યાં કુદરતી અથવા વરસાદી પાણીનો આવરો રહેતો હોય અને ઓછામાં ઓછા એક કિલોમીટરના ઘેરાવામાં પાણીનો સંગ્રહ થઈ શકે તેવી જગ્યાઓનું સંશોધન કરી ચેકડેમોનું નિર્માણ કરવામાં આવે તો અનેક ગામડાઓના ભૂગર્ભ સ્તર ઉંચા આવી શકે સરવાળે ખેડૂતો માટે સિંચાઈની સુવિધા સરળ બની શકે. જો વડગામ તાલુકામાં આવેલ વન અભ્યારણ વિસ્તારોમાં આવા ચેકડેમો નિર્માણ કરવાનું શક્ય બને તો લોકોને બીજી પણ રાહ્ત મળી શકે એમ છે જેમ કે જંગલમાં વસવાટ કરતા વન્ય પ્રાણીઓને પણ જળસ્ત્રોત ઉપલબ્ધ થતા તેઓ પાણી અને ખોરાકની શોધમાં ગામડાઓમાં અને ખેતરોમાં ઘૂસતા બંધ થઈ શકે. આવા ચેકડેમોનું નિર્માણ કરવું શક્ય છે જેનો ઉત્તમ દાખલો  બાલારામ પાસેના ધારમાતા પાસે વનવિભાગ દ્વારા રૂ ૫૦ લાખના ખર્ચે કોચરી ચેકડેમનું નિર્માણ કાર્ય થશે તે છે જેનાથી આ વિસ્તારના અંદાજીત ૨૫ ગામડાઓના ભૂગર્ભ જળસ્ત્રોતો ઊંચા આવશે.

વડગામ પંથકમા ઠેર ઠેર કૂવાના અને બોરના તળ ઊંડા ઊતરી ગયા છે. વડગામ પંથકમાં બોરના તળ ખૂબ જ ઊંડા ગયા છે કેટલાક વિસ્તારોમા તો ૩૦૦ મીટરથી એટલે કે ૧૦૦૦ ફૂટથી વધુ ઊંડા બોર ગાળવા પડે છે. જેમ પાણી ઊંડા ઉતરે તેમ તેમાં વધારે ક્ષારો પીગળેલા હોય છે. અત્યંત કઠિન અને ક્ષારો વાળું પાણી પીવાલાયક હોતું નથી તેમ છતાં લોકોની મજબૂરી છે કે તે પીવું પડે છે. બોર એટલા ઊંડા ગયા છે કે તેમને તળિયેથી પાણી મહાભારતના સમયમાં સંગ્રહ પામ્યું હોય તટલું જુનું હોય છે. લોકો કૂવા અને તળાવના પાણી પર આધાર ન રાખે તો શું કરે ? સપાટી પરના પાણી જેવા કે નદીના પાણી , તળાવોના પાણી અને તલાવડીઓ તો પંથક મા સુક્કીભઠ્ઠ પડી છે . નહેરો કે સિચાઈ ની બીજી કોઈ સુવિધા નથી પાઈપ લાઈન મારફતે પીવાનું જે પાણી આવે છે તેની શુધ્ધ્તાની કોઈ ખાતરી નથી અને તે પૂરતું નથી આ સંજોગો મા ભૂગર્ભજળના પાણી ઉપર આવે તેવા પ્રયત્નો તળાવો, તલાવડીઓ , ચેકડેમો વગેરે પાઇપ લાઈન મારફતે મોટા ડેમો માંથી અને વરસાદી પાણી ના યોગ્ય આયોજનથી પાણીની જરૂરીયાતની પૂર્તિની સાથે સાથે લોકોની તંદુરસ્તીની જાળવણી પણ થઈ શકે . ભૂગર્ભ જળના સ્ત્રોતોના તળ ઊંડા ઊતરતા તેમાં અનેક હાનિકારક ક્ષારો ઓગળેલા હોય છે બીજી બાજુથી સપાટી પરન પાણીના સ્ત્રોતો વડગામ પંથકમાં બહુ ઓછા અને તે પણ પ્રદૂષિત થઈ રહ્યા છે આમ વડગામ પંથક મા આરોગ્યપ્રદ પાણી મેળવવું સમસ્યા બનતી જાય છે.

વડગામ.કોમ નો એક નમ્ર પ્રયાસ છે કે સકારાત્મક વિચારસરણી સાથે તાલુકાના વિકાસમાટે જરૂરી ઉપયોગી માહિતીની પણ એક ડેટાબેંક બને જેમાં જે પણ બાબતો સાર્વજન હિતાય , સર્વજન સુખાય ની વાખ્યામાં આવતી હોય અથવા તેના માટે પ્રયત્નો થયા હોય તેની વિગતો વડગામ.કોમ વેબસાઈટ ઉપર એક પ્રયાસરૂપે અપડેટ કરતા રહેવું. સૌ ના સાથ-સહકાર ની અપેક્ષા સહ……

કરમાવાદ તળાવ ઉપર પાછળનો લેખ વાંચવા નીચેની લીંક ઉપર ક્લિક કરો .

નર્મદા ના નીર કરમવાદ તળાવ તરફ ક્યારે વહેશે ?

પાણી માટે પ્રથમ રજૂઆત