[વડગામ તાલુકાના મગરવાડાના વતની અને વ્યવસાયે પ્રાથમિક શિક્ષક શ્રી પ્રકાશચંદ્ર કાનજીભાઈ સોલંકી (પ્રણય વડગામા) કે જેઓએ સાહિત્ય અને સંશોધન ક્ષેત્રે નોધપાત્ર કાર્ય કર્યુ છે તેઓ શ્રી દ્વારા વડગામ તાલુકાનાં પક્ષીઓ અને તેમનાં નિવાસસ્થાનો વિશે રસપ્રદ લેખ લખ્યો છે જે સભાર અત્રે પ્રસ્તુત છે. ]

આપણા વડગામ તાલુકાનું ભૂપૃષ્ઠ માત્ર એક સામાન્ય ગ્રામીણ પ્રદેશ પૂરતું મર્યાદિત નથી. સરકારી હાઇડ્રોજિયોલોજિકલ રિપોર્ટ (Hydrogeological Report) અનુસાર બનાસ નદી બેસિન (Banas River Basin) અંતર્ગત આવેલો આપણો વડગામ તાલુકો આશરે 66,338 હેક્ટર જેટલું કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળ ધરાવે છે, જેમાં અંદાજે 1,962 હેક્ટર જેટલો વન વિસ્તાર પણ સામેલ છે. આ સમગ્ર વિસ્તાર આપણને સમૃદ્ધ જૈવવૈવિધ્ય (Biodiversity)ની અદભુત ભેટ આપે છે.

વડગામ તાલુકાને આપણે સામાન્ય રીતે ખેતીપ્રધાન તાલુકા તરીકે ઓળખીએ છીએ, પરંતુ તેની સીમામાં જંગલ, મેદાનો, ફળદ્રુપ ખેતરો, ગૌચરો, વગડા, કાંટાળી ઝાડીઓ, ગામતળાવો, મોટાં જળાશયો, નદી-નાળાં, જૂના વહોળાઓ તેમજ અરવલ્લીની તળેટીના પર્વતીય અને ટેકરાળ વિસ્તારો જેવા અનેકવિધ કુદરતી આવાસસ્થાનો (Habitats) આવેલા છે. આ વિવિધ આવાસસ્થાનો માત્ર રમણીય દૃશ્યો જ સર્જતા નથી, પરંતુ વિવિધ ઓર્ડર (Orders) અને કુટુંબો (Families) હેઠળ આવતી અનેક પક્ષી પ્રજાતિઓને ખોરાક, પાણી, આશ્રય અને પ્રજનન માટે યોગ્ય પરિસ્થિતિ પણ પૂરી પાડે છે.

જ્યારે આપણે આપણા ઘરઆંગણાના આ નૈસર્ગિક વારસામાં ઊતરીને પ્રકૃતિના આ જીવંત સંસારને નિહાળીએ છીએ, ત્યારે સમજાય છે કે પક્ષીઓ માત્ર આકાશમાં ઊડતાં સુંદર જીવો નથી; તેઓ આપણા સમગ્ર પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિતંત્ર (Ecosystem)ની જીવંત અને મહત્વપૂર્ણ કડી છે.

જળાશયો : જળચર પક્ષીઓનું આશ્રયસ્થાન

આ જૈવિક સમૃદ્ધિની શરૂઆત તાલુકાના જળપ્લાવિત વિસ્તારો (Wetlands) અને નાનાંમોટાં તળાવોથી થાય છે. જલોત્રાનું વિશાળ કરમાવાદ તળાવ, મુક્તેશ્વર જળાશય, બલાસર તળાવ, નગાણાનું કુકડીયું તળાવ અને મગરવાડાનું વીરના તળાવ સહિત તાલુકામાં આવેલાં આશરે 52 જેટલાં નાનાં-મોટાં તળાવો અને જળાશયો સ્થાયી જળચર પક્ષીઓના કલરવથી તો સદાય ગુંજતાં જ રહે છે, પણ મુક્તેશ્વર જળાશય જેવાં બારેમાસ સજળ રહેતાં જળાશયો શિયાળાની ઋતુમાં યાયાવર પક્ષીઓ (Migratory Birds) માટે પણ મહત્વપૂર્ણ આશ્રયસ્થાન બની જાય છે. શિયાળામાં આ જળાશયો અનેક પ્રકારના યાયાવર પક્ષીઓના કલરવથી જાણે જીવંત બની ઊઠે છે.

આ જળાશયોમાં વિવિધ જળચર પક્ષીઓ જોવા મળે છે. એન્સારી (Anseriformes) ઓર્ડરના એનાટિડી (Anatidae) કુટુંબનાં વિવિધ બતકો અને હંસ જેવા પક્ષીઓ પાણીમાં તરતાં જોવા મળે છે. જળાશયોના છીછરા ભાગો અને કાંઠાઓ પર પેલેકેનિફોર્મ્સ (Pelecaniformes) ઓર્ડરના આર્ડિડી (Ardeidae) કુટુંબનાં બગલા, ઢોર બગલા, ફેલેક્રોકોરાસિડી (Phalacrocoracidae) કુટુંબનાં કાજિયા જેવા પક્ષીઓ તથા થ્રેસ્કિઓર્નિથિડી (Threskiornithidae) કુટુંબનાં કાંકણસાર અને ચમચાચાંચ જેવા પક્ષીઓ ખોરાકની શોધમાં વ્યસ્ત રહે છે.

તે ઉપરાંત પાણીની વનસ્પતિ વચ્ચે ગ્રુઈફોર્મ્સ (Gruiformes) ઓર્ડરના રેલિડી (Rallidae) કુટુંબનાં જળકૂકડા તથા સંતાકૂકડી જેવાં પક્ષીઓ સંતાઈને રહેતાં અને ખોરાક શોધતાં જોવા મળે છે. આમ, એક જ જળાશયમાં પાણીની સપાટીથી લઈને કાદવાળાં કાંઠા અને જળવનસ્પતિ સુધી પક્ષીઓનું એક વિશિષ્ટ અને જીવંત પરિસ્થિતિતંત્ર રચાય છે.

નદીકાંઠા અને કાદવવાળા પ્રદેશો

જળાશયોના છીછરા કાંઠા અને કાદવવાળા વિસ્તારોમાં પક્ષીઓની એક અલગ જ દુનિયા જોવા મળે છે. અહીં કૅરડ્રિફોર્મ્સ (Charadriiformes) ઓર્ડરના પક્ષીઓનું વિશેષ પ્રાધાન્ય જોવા મળે છે. સ્કોલોપેસિડી (Scolopacidae) કુટુંબનાં તૂતવારી, ગડેરા અને વિવિધ શૅન્ક જેવા પક્ષીઓ કાદવમાં પોતાની લાંબી ચાંચથી નાની જળચર જીવસૃષ્ટિ શોધતા જોવા મળે છે. બીજી તરફ કૅરડ્રિઇડી (Charadriidae) કુટુંબનાં ટીટોડી અને પ્લોવર જેવા પક્ષીઓ ખુલ્લા કાદવાળાં તથા ઘાસિયાં કાંઠાઓ પર ખોરાક શોધતા જોવા મળે છે.

સરસ્વતી, ઉમરદશી, અર્જુની-અરજણી અને જોયણ જેવી નદીઓના ચોમાસુ જળપ્રવાહો તેમજ તેમના નાના વહોળા અને નાળાં આ જળનિવાસસ્થાનોને વધુ વિસ્તૃત બનાવે છે. નદીકાંઠાના આ વિસ્તારો માત્ર પાણી માટે જ નહીં, પરંતુ પક્ષીઓ માટે ખોરાક, આશ્રય અને અવરજવરનાં મહત્વપૂર્ણ માર્ગો તરીકે પણ કામ કરે છે.

આ નદીઓ અને વહોળાઓના કાંઠે કોરાસીફોર્મ્સ (Coraciiformes) ઓર્ડરના અલ્સેડિનિડી (Alcedinidae) કુટુંબનાં મનોહર કલકલિયા પક્ષીઓ પાણીમાં માછલીની શોધ કરતાં જોવા મળે છે, જ્યારે પાસેરિફોર્મ્સ (Passeriformes) ઓર્ડરના મોટાસિલિડી (Motacillidae) કુટુંબનાં દિવાળીઘોડા જેવા પક્ષીઓ પાણીની કિનારે જમીન પર ચાલતાં અને નાનાં જીવજંતુઓ શોધતાં નજરે પડે છે.

વન વિસ્તારો : વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ વનવાસી પક્ષીઓનું આશ્રયસ્થાન

વડગામ તાલુકાના આશરે 1,962 હેક્ટર જેટલા વન વિસ્તારમાં મોતીપુરા અને જલોત્રા જેવા ગામોની આસપાસનાં જંગલો વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. આ જંગલોમાં ખેર, ધાવડો, ખાખરો અથવા પલાશ—જેને કેસુડો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે—મહુડો અને તિમ્રુ/ટીમરું જેવા વૃક્ષોનું વિશેષ પ્રમાણ જોવા મળે છે. પહાડી ઢોળાવો પર સાલેડી, મોડદ, સાદડ અથવા અર્જુન સાદડ અને કાંજી જેવા મજબૂત વૃક્ષો પણ ઊગી નીકળે છે.

શિયાળાની અંતિમ ઋતુ અને ઉનાળાની શરૂઆતમાં ખાખરાના વૃક્ષો પર ખીલતાં કેસરી-લાલ ફૂલો સમગ્ર જંગલને જાણે અગ્નિશિખાઓથી સજાવી દે છે. આ સમયગાળો આ પ્રદેશની વનશ્રીનું વિશેષ આકર્ષણ બની રહે છે. આ વન વિસ્તાર માત્ર મોટા વૃક્ષો પૂરતો સીમિત નથી; અહીં બિલી, બોરડી, દુધલો, ગૂગળ, કદાયો અને મુસળી જેવી વિવિધ ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને ક્ષુપો ઉપરાંત અનેક પ્રકારનાં ઘાસ અને અન્ય વનસ્પતિઓ પણ જોવા મળે છે. આ વૈવિધ્યસભર વનસ્પતિ પક્ષીઓ માટે ખોરાક, આશ્રય, માળો અને પ્રજનન માટે જરૂરી પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે અને સમગ્ર વિસ્તારને સમૃદ્ધ વન્યજીવ આવાસમાં પરિવર્તિત કરે છે.

આ વન વિસ્તારોના આકાશમાં અને વૃક્ષોની ડાળીઓ પર કાળી સમડી, માછલીમાર ગરુડ એટલે કે ઓસ્પ્રે તથા વિવિધ શિકારી પક્ષીઓ ઉડતાં જોવા મળે છે. ઘટાદાર વૃક્ષોમાં રાય પોપટ (Alexandrine Parakeet), તુઈ પોપટ (Blossom-headed Parakeet), લક્કડખોદ(Woodpeckers), પીળક (Oriole) તથા વિવિધ વનવાસી પક્ષીઓનો કલરવ સંભળાય છે. જંગલના આંતરિક ભાગોમાં દૂધરાજ (Asian Paradise Flycatcher) અને અન્ય માખીમાર પક્ષીઓ પોતાની સુંદરતા અને ચપળ ઉડાનથી આ વનવિસ્તારને વધુ જીવંત બનાવે છે, જ્યારે જંગલની સીમાઓ અને ખુલ્લા વિસ્તારોમાં સુગરી અથવા બયા વિવર પોતાના કલાત્મક માળા ગૂંથતી જોવા મળે છે. શિયાળાની ઋતુમાં નીલકંઠી (Bluethroat) તથા વિવિધ રોબિન અને થ્રશ જેવા યાયાવર પક્ષીઓ પણ આ પ્રદેશનાં મહેમાન બને છે. આ ઉપરાંત ગીધ જેવી સંકટગ્રસ્ત પક્ષીપ્રજાતિઓ માટે પણ આ વિસ્તાર અને તેની આસપાસનાં ખુલ્લાં તથા જંગલવાળા આવાસો ભૂતકાળમાં મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યાં છે. તે ધ્યાનમાં લેતાં સફેદ પીઠવાળા ગીધ અને કાળા ગીધ જેવી દુર્લભ પ્રજાતિઓની હાજરી હોવાની શક્યતા નકારી શકાતી નથી, જો તે અહીં નોંધાય તો તે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિતંત્રની પર્યાવરણીય સમૃદ્ધિની મહત્વપૂર્ણ સાક્ષી બની શકે છે.

ખેતરો, ગૌચરો અને વગડા : સ્થળચર પક્ષીઓનું વિશ્વ

જળસ્રોતો ઉપરાંત વડગામ તાલુકાનાં ખેતરો, વગડા, ગૌચરો અને ઝાડીવાળા વિસ્તારોમાં સ્થળચર પક્ષીઓની વિશાળ વિવિધતા જોવા મળે છે. અહીં પાસેરિફોર્મ્સ (Passeriformes) ઓર્ડરના પક્ષીઓનું વિશેષ વર્ચસ્વ જોવા મળે છે.

ખુલ્લા ઘાસિયા ગૌચરો અને ખેતરોમાં ગૅલિફોર્મ્સ (Galliformes) ઓર્ડરના ફાસિયાનિડી (Phasianidae) કુટુંબનાં મોર, તેતર અને બટેર જેવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે. કોલમ્બિફોર્મ્સ (Columbiformes) ઓર્ડરના કોલમ્બિડી (Columbidae) કુટુંબનાં કબૂતર, હોલા અને બટાવડાં(Sendgrouse) પણ ખેતરો અને ગૌચર વિસ્તારોમાં સહજ રીતે નજરે પડે છે.

ખેતરના શેઢા, વાડો અને ઝાડીવાળા વિસ્તારોમાં અલાઉડિડી (Alaudidae) કુટુંબનાં ચંડૂલ, સ્ટર્નિડી (Sturnidae) કુટુંબની કાબર અને વૈયાં, પાસેરિડી (Passeridae) કુટુંબની ચકલીઓ તેમજ પ્લોસિડી (Ploceidae) કુટુંબની સુઘરીઓ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત લૅનિડી (Laniidae) અને મસ્કિકેપિડી (Muscicapidae) કુટુંબનાં વિવિધ કીટકભક્ષી પક્ષીઓ પણ આ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

આ પક્ષીઓ ખેતરોમાં જોવા મળતી જીવાતો, કીટકો અને અન્ય નાનાં જીવોનો આહાર કરે છે. તેથી તેઓ કૃષિ પરિસ્થિતિતંત્રમાં કુદરતી રીતે જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે અને ખેડૂતો માટે પર્યાવરણમિત્ર તરીકે કામ કરે છે.

તાલુકાની વાડીઓ, ખેતરોના શેઢે અને ગામતળમાં ઊભેલા આંબા, મહુડા, જાંબુ, બોરડી, બાવળ, કણજી, લીમડો, બોરસલી, વડ, પીપળા અને પીપર જેવાં વૃક્ષો પણ પક્ષીઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ વૃક્ષો તેમને માત્ર બેસવા માટેની ડાળીઓ જ નથી આપતાં, પરંતુ ફળ, બીજ, ફૂલ, કીટકો અને અન્ય ખોરાકની સાથે માળો બાંધવા તથા આશ્રય મેળવવા માટેનું સ્થળ પણ પૂરું પાડે છે.

રહેણાંક વિસ્તારોમાં ઊભેલાં જૂનાં વૃક્ષોની કોતરો અને અરવલ્લીની તળેટીના ટેકરાળ વિસ્તારો પણ પક્ષીઓ માટે વિશિષ્ટ આવાસસ્થાનો છે. કુદરતી રીતે ઊભેલા આવા વૃક્ષો અને ખડકાળ પ્રદેશો ઘણી પક્ષી પ્રજાતિઓના જીવનચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.

ટેકરીઓ, ખડકાળ પ્રદેશો અને શિકારી પક્ષીઓ

છનિયાણાની ભાંખરીઓ, સેંધણી અને જલોત્રાની પહાડીઓ તથા અન્ય ખડકાળ અને ટેકરાળ વિસ્તારોમાં શિકારી પક્ષીઓની હાજરી ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. ઍક્સિપિટ્રિફોર્મ્સ (Accipitriformes) ઓર્ડરના ઍક્સિપિટ્રિડી (Accipitridae) કુટુંબનાં ગરુડ, શિકરા અને સમડી જેવા શિકારી પક્ષીઓ આકાશમાં પરિભ્રમણ કરતાં અથવા ઊંચી ડાળીઓ પર બેસીને પોતાના શિકારની શોધ કરતાં જોવા મળે છે.

આ પક્ષીઓ પરિસ્થિતિતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. તેઓ ઉંદર, ગરોળી, નાનાં પક્ષીઓ અને અન્ય નાનાં પ્રાણીઓની સંખ્યાને કુદરતી રીતે નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી શિકારી પક્ષીઓની હાજરી કોઈ વિસ્તારની પર્યાવરણીય તંદુરસ્તીનો મહત્વપૂર્ણ સંકેત પણ બની શકે છે.

જૂનાં વૃક્ષોની બખોલો પ્રકૃતિમાં અસંખ્ય પક્ષીઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ આશ્રયસ્થાનો પૂરાં પાડે છે. આવાં વિશાળ અને જૂનાં વૃક્ષોમાં પિસિફોર્મ્સ (Piciformes) ઓર્ડરના પિસિડી (Picidae) કુટુંબનાં લક્કડખોદ લાકડાની છાલ અને અંદર રહેલી જીવાતો શોધતાં જોવા મળે છે. આ જ પ્રકારે, રાખોડી ચિલોત્રો (Indian Grey Hornbill) પણ આવાં જ જૂનાં વૃક્ષોની બખોલોમાં પોતાનો માળો રચે છે. માદા ચિલોત્રો જ્યારે ઈંડાં મૂકે છે અને બચ્ચાંનો ઉછેર કરે છે ત્યારે તેમના રક્ષણ માટે તે બખોલના મોટા પ્રવેશદ્વારને પોતાની વિશિષ્ટ આકારની ચાંચ વડે માટી અને કીચડનો લેપ કરીને પૂરી દે છે, અને માત્ર ચાંચ બહાર આવી શકે તેટલી જ એક નાની તિરાડ ખુલ્લી રાખે છે. બીજી તરફ, સ્ટ્રિગિફોર્મ્સ (Strigiformes) ઓર્ડરના સ્ટ્રિગિડી (Strigidae) તથા ટાઇટોનિડી (Tytonidae) કુટુંબનાં ઘુવડ અને રેવીદેવી (Barn Owl) જેવાં નિશાચર પક્ષીઓ પણ જૂનાં વૃક્ષોની બખોલો, જૂનાં મકાનો તથા અન્ય સુરક્ષિત સ્થળોએ પોતાના આશ્રયસ્થાનો બનાવે છે.

તે જ રીતે પિસિટાસિફોર્મ્સ (Psittaciformes) ઓર્ડરના પોપટ કુટુંબનાં પક્ષીઓ પણ વૃક્ષોની કોતરો તથા જૂનાં વૃક્ષોમાં આશ્રય અને માળા માટે યોગ્ય જગ્યા શોધે છે. આમ, એક જૂનું વૃક્ષ અનેક અલગ-અલગ પક્ષી પ્રજાતિઓ માટે એકસાથે ખોરાક, આશ્રય, માળો અને પ્રજનનસ્થળ પૂરું પાડી શકે છે.

વડગામ તાલુકાની ભૂમિ : એક જીવંત પરિસ્થિતિતંત્ર

આ તમામ આવાસસ્થાનો—તળાવો, જળાશયો, નદીકાંઠા, કાદવવાળા પ્રદેશો, જંગલો, ખેતરો, ગૌચરો, વગડા, ઝાડીઓ, જૂનાં વૃક્ષો, ટેકરીઓ અને ખડકાળ વિસ્તારો—એકબીજાથી અલગ નથી. તેઓ પરસ્પર જોડાયેલા કુદરતી તંત્રનો ભાગ છે. એક વિસ્તારમાં મળતો ખોરાક, પાણી અથવા આશ્રય બીજા વિસ્તાર સાથે સંકળાયેલા પક્ષીઓના જીવનને પણ અસર કરે છે.

આથી વડગામ તાલુકાનું ભૂપૃષ્ઠ માત્ર જમીન અને પાણીનો સમૂહ નથી; તે એક સંપૂર્ણ અને જીવંત પરિસ્થિતિતંત્ર છે, જેમાં પક્ષીઓ, વૃક્ષો, જળચર જીવો, કીટકો, નાના પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિ એકબીજા સાથે સતત સંકળાયેલા છે.

પક્ષીઓની ઓળખથી સંરક્ષણ સુધી

આપણા ગામના તળાવથી લઈને ખેતરના શેઢા અને ડુંગરાળ વગડા સુધી ફેલાયેલી આ જીવસૃષ્ટિને ઓળખવી, તેનો અભ્યાસ કરવો અને તેની નોંધ રાખવી એ આપણા સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે. પ્રકૃતિ અને વન્યજીવો ખાસ કરીને વસુંધરાનાં વ્હાલાં એવાં વિહંગોને જોવા/જાણવા આપણે દૂરનાં અભયારણ્યો કે મોટા જંગલોમાં જવાની કે રાહ જોવાની જરૂર નથી, કારણ કે આપણા તાલુકાની ભૂમિ જ પક્ષીશાસ્ત્રની એક ખુલ્લી પાઠશાળા છે.

તાલુકાના યુવાનો, વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ જો રવિવાર કે નવરાશના સમયે તળાવ, નદીકાંઠા, જંગલ, ખેતરો કે સીમમાં જઈને પક્ષીઓનું અવલોકન કરે અને તેમની નોંધ રાખે, તો તેમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાનિક પર્યાવરણીય દસ્તાવેજ તૈયાર થઈ શકે છે. દરેક નોંધ સાથે તારીખ, સ્થળ, આવાસનો પ્રકાર, પક્ષીઓની સંખ્યા અને શક્ય હોય તો ફોટોગ્રાફ તથા અન્ય અવલોકન નોંધવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં આ માહિતી વડગામ તાલુકાની પક્ષીજીવસૃષ્ટિના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.

આ સાથે આપણાં જળાશયો સ્વચ્છ રાખવા, જૂનાં વૃક્ષોનું જતન કરવા, ગૌચર અને કુદરતી ઘાસિયાં વિસ્તારોને સાચવવા, જંગલ વિસ્તારોનું રક્ષણ કરવા, પક્ષીઓના માળા અને આશ્રયસ્થાનોનું જતન કરવા તથા અનાવશ્યક માનવીય દખલ ઘટાડવા જેવા નાના-નાના પ્રયાસો પણ પક્ષીઓના સંરક્ષણમાં મોટો ફાળો આપી શકે છે.

પક્ષીઓની આ દુનિયા આપણને માત્ર કુદરતની સુંદરતા માણવાનું શીખવતી નથી; તે આપણને પર્યાવરણની સમતુલા, પરસ્પર નિર્ભરતા અને સંરક્ષણની જવાબદારીનો પાઠ પણ શીખવે છે. આપણી આસપાસ વિહરતા દરેક પક્ષીની પાછળ એક આવાસ(Habitat), એક ખોરાકશૃંખલા(Food chain) અને એક જીવંત પર્યાવરણીય સંબંધ (Ecological relationship) છુપાયેલો છે.

આવતી પેઢીને આપણા કરતાં વધુ સમૃદ્ધ અને જીવંત પક્ષીવારસો મળે તે માટે આજે જ આપણે સૌએ સાથે મળીને આપણી આસપાસ વિહરતા પક્ષીઓને ઓળખવાની, તેમની નોંધ રાખવાની, તેમને માણવાની અને તેમના નિવાસસ્થાનોનું જતન કરવાની સફર શરૂ કરવી જોઈએ.

નોંધ : હવે પછી આપણે આપણા વડગામ તાલુકામાં જોવા મળતાં પક્ષીઓની ગુજરાતી, અંગ્રેજી અને વૈજ્ઞાનિક નામો સાથેની એક વિસ્તૃત યાદી જોઈશું. આ યાદીમાં પક્ષીઓના કુટુંબ (Family), ઓર્ડર (Order) અને મુખ્ય આવાસસ્થાન (Habitat) જેવી માહિતીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવશે.

Follow